Prije četiri godine Eryk Rocha snimio je dokumentarni film “Cinema Novo” (2016) posvećen svom legendarnom ocu Glauberu Rochi, jednom od perjanica filmskog pokreta iz naziva autorova komada. Danas se Cinema Novo estetika u brazilskom filmu tek reflektira u njegovoj militantnosti i žilavom otporu prema diktaturi brazilskog predsjednika Jaira Bolsonara. I sam Bolsonaro kazao je da ne namjerava javnim novcem financirati pornografske filmove i slične perverzije s pečatom brazilskih antirežimskih autora. Čak im je atribuirao epitet unutarnjih neprijatelja, poručivši im da ga isključivo zanimaju oni sineasti koji promiču domoljublje i obiteljske vrijednosti. Zato je njegovim dolaskom na vlast, brazilski Ancine (tamošnja varijanta HAVC-a) doživio sličnu sudbinu kao i njegov francuski pandan CNC, čije je kormilo preuzela Dominique Boutonnat, jedna od najizdašnijih Macronovih donatorica tijekom njegove predizborne kampanje. Jer, sintagma kulturnih industrija u Brazilu, ali i ostatku svijeta, podrazumijeva tretman kulture kao produžene ruke ekonomije.
Zato genijalni “Nighthawk” / “Bacurau” (2019) Klebera Mendonçe Filha i Juliana Dornellesa, simbolički poziva na politički i kulturni otpor. Da bi taj otpor postigao cilj, njegovi autori pokazuju da se kulturnjacima trebaju pridružiti poljoprivrednici, žene i starosjedilačko stanovništvo. Zato se epski doks velike Camile Freitas (šifra: “Landless” / “Chão”; 2019.) premijerno prikazan u sklopu lanjskog izdanja Berlinalea u off selekciji Forum, promatra kao produžena ruka “Bacuraua”. Autorica je tijekom četiri godine snimala živote bezemljaša iz brazilske države Goias, uranjajući u mikrostrukturu njihove lokalne političke akcije i demonstracije neposluha (okupacija lokalne tvornice, izglasavanje agrarne reforme). Te iste bezemljaše Bolsonaro je etiketirao identičnom sintagmom državnih neprijatelja kao što je to učinio i sa sineastima poput Mendonce Filha & Co., stavivši ih u istu ladicu sa starosjediocima koji u prašumama Amazonije trenutno masovno umiru od Covida-19. Jer, ono što nisu uništili Bolsonarovi požari, uništile su privatne plaćeničke kompanije koje u “Bacurauu” inkarnira monstruozni Udo Kier.
Freitas je imala tu sreću da joj je film prijavljen na Ancine dok je na vlasti bila Djilma Rousseff. Da ga je autorica prijavila danas, Ancine kojim trenutno drmaju Bolsonarovi poslušnici, glatko i bez ustezanja bi ga odbio, jer ne promiče patriotizam i ne uzdiže brazilske heroje. Slična sudbina zadesila bi i neke druge odvažne brazilske autorske tandeme, nadasve pripadnike u nas neistražene armade brazilskog doku-kvira poput Claudije Priscille i Kika Goifmana (“Bixa Travesty” aka “Tranny Fag”; 2018.) te Gustava Vinagrea i Rodriga Carneira (“The Blue Flower of Novalis” / “A Rosa Azul de Novalis”; 2018.), promovirane u recentnijim izdanjima berlinske Panorame, poslovično naklonjene LGBTIQ temama. A u sklopu ovogodišnjeg berlinskog Foruma, prikazan je i najnoviji Vinagreov doks “Vil, Má” (2020), s engleskim nazivom “Divinely Evil” (Božansko zlo).
Vinagreov i Carneirov “The Blue Flower of Novalis” snimljen u krajnje gerilskim uvjetima, poziva nas da uđemo u stan njegova performera, kao da ulazimo u neku vrstu meditativnog intimnog kabarea, u kojem Georges Bataille susreće Novalisovu (pseudonim njemačkog pisca i filozofa Georga Philippa Friedricha Freiherra von Hardenberga) nedovršenu novelu “Heinrich von Ofterdingen”. Već sama reprodukcija Baconova platna koja krasi zid Marcelove sobe, puno govori o njihovu akteru, seropozitivnom geju čija prisutnost združuje transgresivnu i transcendentalnu dimenziju golog tijela. U uvodnim kadrovima ugledat ćemo ga isturene stražnjice, dok u pozi joge (figure veneris?) čita zbirku pjesama Hilde Hilst. Poput Vinagreova kvirovskog debija “I Remember the Crows” / “Lembro mais dos Corvos” (2018) koji priziva cinéma vérité tradiciju Shirley Clarke (šifra: “Portret Jasona”, 1967.), nanovo smo se zatekli u sličnim vérité sferama, iako je autorov dijalog s njihovim korijenima još kritičniji i ironičniji. Pritom će redateljevu spontanost naglo zamijeniti izrežirani prizori koji na trenutak napuštaju stvarnost i prelaze u kazališni performans, poput onog u kojem će Vinagre u susjednoj prostoriji inscenirati ritual posljednjeg ispraćaja Marcelova brata, s njegovom homofobnom obitelji okupljenom oko odra. Iako se Marcelov performans kao jedini način njegova preživljavanja, ne napaja samo Novalisom, Batailleom i Hilst, već i Kafkom, te neizostavnim kvirovskim ikonama poput Nine Simone i Marije Callas. Taj drski spoj dokumentarnog i artificijelnog (performerskog) blizak je kvirovskim izdancima brazilskog filma. Ne samo u doku-zoni, već i onoj igranofilmskoj, s krajnje senzualnim i erotiziranim autorima poput Gabriela Mascara (“Neonski bik”, 2015.) i Daniela Nolasca (“Dry Wind” / “Vento Seco”; 2020.) zaduženih za ultimativne festivalske erekcije.
Jer, poput “The Blue Flower of Novalis”, autor nas u najnovijem hibridnom dokumentarcu “Divinely Evil” nanovo poziva da uđemo u jedan stan. Samo što to više nije minimalistički dizajnirani stan HIV pozitivnog Marcela, već je riječ o kićenom interijeru 74-godišnje Wilme Azevado, pravim imenom Edivina Ribeiro, natrpanom tapiserijama, kućnim biljkama, odjećom i baršunastom foteljom s okvirom boje zlata. Ona je poznatija kao brazilska kraljica sadomazohitičke literature. Poput Vinagreove transrodne glumice Julije Katharine u “I Remember the Crows”, sada je nanovo u fokusu stvarna ličnost iz brazilskog umjetničkog (kvirovskog) miljea. Tu je i autorova vječna potraga za izgubljenim vremenima cinéma véritéa. S Azevado umjesto ekscentričnog njujorškog gay hustlera Jasona Hollidaya, čiji dugi monolog autor promatra u seriji dugih planova sekvenci, prizivajući figure Warholovih teatralnih čudaka (autorov konceptualni prosede puno duguje Shirley Clarke). Ti monolozi ubrzo će meandrirati u seriju detaljnih erotiziranih anegdota o zelenim bananama, dildoima izrađenim od šmirgl-papira i libidinoznim nervima. U slavnim danima primala je tristo ljubavnih pisama mjesečno. Iako će ponekad uroniti u zonu zaborava, kad na scenu stupa glumica koja bi je trebala portretirati u filmu koji se nalazi u fazi predprodukcije. Njen je narativ zanosno pornografski, iako znade zalutati na riskantni teren muških fantazija. No Vinagreov vintage erotica footage, više se doima poput prizorišta nekog zločina, s redateljem u ulozi erotskog forenzičara, nego nekakav relevantni dokaz o izopačenim žudnjama. U dvostrukoj viziji nerazdvojiva identiteta, u kojoj se briše granica između realnosti i erotskih maštanja, boli i užitka, fantazije i stvarnosti.